NVR Rentmeestersrede 2026
Mr. dr. R. Sanders
Geacht NVR-bestuur, beste rentmeesters,
Allereerst dank voor de uitnodiging om dit jaar de Rentmeestersrede te mogen uitspreken. Graag haak ik in mijn verhaal aan bij de ervaringen uit mijn eigen beroepsgroep. Laat ik daarom beginnen met het volgende citaat:
“De disciplinaire rechtspraak herinnert ons er aan, dat wij voor de vervulling onzer taak behoeven een strenge innerlijke discipline, en dat als deze te kort schiet, discipline van buiten haar zal vervangen.”
Woorden van advocaat jhr. mr. A.K.C. De Brauw uit het midden van de vorige eeuw, zo’n tien jaar nadat uw Rentmeesterskamer werd opgericht. De Brauw, telg uit een bekende advocatenfamilie, sprak als voorzitter de toenmalige ledenvergadering van de Nederlandsche Advocaten-Vereeniging toe. Het was natuurlijk een andere tijd, maar de kern van zijn boodschap is onverminderd actueel. Daarover gaat ook mijn rede van vandaag.
In de tijd van De Brauw waren advocaten voor het merendeel heren van stand, zoals dat heette. Overigens was in 1903 ook de eerste dame tot de balie toegelaten, zeg ik er voor de goede orde bij. Door hun afkomst en opvoeding wisten deze advocaten meestal wel ‘hoe het heurde’, dus wélke innerlijke discipline voor hun handel en wandel werd vereist. Dat kon gerust aan de advocatuur worden overgelaten. Elke advocaat was zich bewust van de noodzaak van een collectieve inzet om de eer van de stand te bewaken.
Stand der rentmeesters
Het was voor mij dan ook een aangename verrassing om te vernemen dat u als rentmeesters bij het aangaan van het NVR-lidmaatschap een eed of belofte aflegt. En dat een onderdeel van die eed of belofte inhoudt, dat u niets zult doen of nalaten waardoor de eer van de stand der rentmeesters zou kunnen worden geschaad. Er bestaat dus een stand der rentmeesters. Dat is interessant, ik kom daar straks nog over te spreken.
Eerst nog een kort uitstapje over het begrip standseer. Het aardige is namelijk dat ‘wij’ - zeg ik maar even - daarvan in de advocatuur, rond de jaren tachtig van de vorige eeuw, juist stilletjes afscheid hebben genomen. De gedachte was - en dat lijkt voortgekomen uit de ontsokkeling van bepaalde beroepen in de jaren zestig, denk aan de arts, de notaris en ook de advocaat - vooral het centraal stellen van de bijstand en dienstverlening aan de cliënt.
Maar wat is (was) die standseer? Ik stipte het al even aan: het is een historisch beroepsbegrip, dat inhoudt dat een beroepsbeoefenaar zich zodanig gedraagt dat hij het aanzien, de integriteit en het vertrouwen in zijn beroepsgroep niet beschadigt. Datzelfde begrip vindt u nog steeds terug in de tuchtrechtspraak voor notarissen en, bij een nog jongere discipline, de accountancy. Waar komt dat standsbegrip eigenlijk vandaan?
Napoleon Bonaparte
Daarvoor neem ik u mee terug naar de tijd van Napoleon Bonaparte. Als Keizer der Fransen, die het in ons land ook drie jaar voor het zeggen heeft gehad, sloot hij in 1810 noodgedwongen een politieke deal. Het beroep van advocaat mocht in ere worden hersteld, maar dan wel onder strikt staatstoezicht. Dat zat zo. Aan het begin van de Franse revolutie waren alle professionele rechters en advocaten naar huis gestuurd, om plaats te maken voor een soort ‘doe het zelf-justitie’. Dat bleek geen succes kan ik u zeggen; en op den duur niet houdbaar. Maar dan terug naar Napoleon. Als rechtgeaard autocraat waren er natuurlijk waarborgen nodig om zo’n mondige, onafhankelijke en goed georganiseerde beroepsgroep als de advocatuur, die ook eens de wet van buiten kende, onder controle te houden. De keizer noemde advocaten een bende kletskousen, verraders, ambachtslieden van het kwaad en meer van dat fraais. Wist u overigens dat Napoleon zelf zoon was van een advocaat? Mogelijk is hier sprake van een onverwerkt jeugdtrauma.
In elk geval stond de keizer schoorvoetend zelfregulering toe op voorwaarde van een strenge bewaking van - daar komt het - ‘l’honneur de l’ordre des avocats’. Zelfcorrectie als erezaak. Maak elk groepslid medeverantwoordelijk van het collectieve beeld van de groep. En uiteraard hield het Openbaar Ministerie in de keizerlijke politiestaat ook een oogje in het zeil…
Onze Hoge Raad heeft dát concept in 1838 voor de advocatuur een beetje ongelukkig vertaald naar ‘de eer van de stand der advocaten’. In Nederland is er immers nooit een ‘stand der advocaten’ geweest. De ‘advocatenorde’ is niet meer dan een organisatorisch begrip. Eerder een club dan een stand. Nou ja, vooruit, als we ‘stand’ zien als een betrekkelijk gesloten sociale groepering, met een specifieke maatschappelijke status, waaraan wettelijke rechten en plichten zijn verbonden (dat noemen we dan ‘privileges’), dan kan het er wel mee door. Belangrijker nog is geweest dat sindsdien elke beroepsgroep waarvan de leden een cruciale publieke functie vervullen in onze maatschappij, aan een zekere overheidscontrole wordt onderworpen. Denk u aan artsen, voor notarissen, accountants, gerechtsdeurwaarders, octrooigemachtigden, scheepskapiteins, advocaten. Bewaken van de standseer én tuchtrechtspraak gaan sindsdien hand in hand. Dat begint met toelatingseisen, een voorgeschreven opleiding en kwaliteitsbewaking. Controle aan de poort. Tuchtrecht is dan het sluitstuk, want daarmee worden de professionele normen uiteindelijk gehandhaafd. Wie niet horen wil, moet immers maar voelen.
En laat u als rentmeesters nu onderwerp zijn van tuchtrechtspraak. Dat kan dus bijna niets anders betekenen dat aan het ‘zijn’ van rentmeester een belangrijke waarde mag, of moét, worden toegekend.
Wat vormt de rentmeester?
Toen ik mij ter voorbereiding ging verdiepen in de wereld van de rentmeester, vroeg ik mij af: wat is dat beroep eigenlijk? Wat vormt de groep? Die laatste vraag is belangrijk. Tuchtrecht is namelijk vooral groepsrecht. Het is geen recht dat voor elke Nederlander geldt, met verplichtingen waar iedereen zich aan moet houden. Nee, het is een voorrecht (daar hebben we de privileges weer), want het is voorbehouden voor leden van een bepaalde groep. Wellicht mag ik u een persoonlijke anekdote vertellen: ik ben nog van de (laatste) generatie dienstplichtigen. Op de opkomstdag werden wij door de luitenant van dienst met luide stem begroet: “heren, hierbij staat u onder de krijgstucht!” Of die mededeling ook de innerlijke bereidheid meebracht om een zo goed mogelijk militair te zijn, daar had ik zo mijn twijfels over. Maar duidelijk was het wel: het vormde een bescheiden overgangsritueel dat van ons met één klap van burgers tot lid maakte van de krijgsmacht. En wij waren ons direct bewust van die vers verworven status.
Ook voor mijn huidige beroepsgroep, de advocatuur, valt de afbakening van de groep gemakkelijk vast te stellen. U kent waarschijnlijk wel het tableau, het landelijk advocatenregister waarop je alleen maar kunt worden ingeschreven ná het afleggen van de eed. Maar zo’n eed legt u ook af. Dat maakt het voor de rentmeester dus al een stuk eenvoudiger. En laat die beëdiging ook nog eens samenvallen met het lidmaatschap van de NVR. Dat schept duidelijkheid wie zich met recht rentmeester mag noemen.
Laat ik u ook een voorbeeld geven dat het anders kan. Na de bankencrisis greep de regering naar het immer populaire middel van het tuchtrecht. Ook bankiers moesten dringend worden getuchtigd, u weet het misschien nog wel: de kredietcrisis van 2007 als toonbeeld van ethisch falen. Bankiers hadden jarenlang winstmaximalisatie en kortetermijndenken vooropgesteld, en hun maatschappelijke verantwoordelijkheid uit het oog verloren. Wellicht hadden zij juist te veel intern gerichte aandacht gehad voor de eer van hun stand. De vraag rees echter wie voortaan duidelijk verantwoordelijkheid diende te dragen en onder dat in te voeren tuchtrecht moest gaan vallen. Anders gezegd: wie is een bankier? Een lastige opgave, waardoor aanvankelijk iedere bankmedewerker, uitgezonderd de koffiejuffrouw, in aanmerking kwam om de bankierseed af te legen. Opmerkelijk detail: de stichting die het bankentuchtrecht uitvoert, heeft vorige maand publiekelijk (via een persbericht) laten weten het contract met de Nederlandse Vereniging van Banken op te zeggen. De Tuchtcommissie en de Commissie van Beroep weigeren om hun taken als tuchtrechter nog langer uit te voeren. De reden: de banken frustreren elke poging tot verbetering. De beroepsgroep laat het zelf afweten, en de tuchtrechter stopt met tuchtrecht.
Kwaliteitskeurmerk en kernwaarden
Hier komen we dus bij twee randvoorwaarden voor effectief tuchtrecht: een duidelijk afgebakende groep én daarbinnen een zeker draagvlak. Maar er is meer. Laten we die veelbesproken eer van de stand nu eens positief vertalen met beroepstrots. Trots dus om deel uit te maken van de beroepsgroep. Dat is vooral een geesteshouding, die losstaat van de mogelijke materiële voordelen van het lidmaatschap zelf. Soms zien we die voordelen terug als zogeheten privileges: het mogen uitvoeren van voor anderen verboden handelingen; het exclusief verlijden van authentieke aktes; het verstrekken van geneesmiddelen; het dragen van een toga. Of een beëdigde rentmeester meer mag of kan dan een ander, dat weet ik niet met zekerheid. Wel zou het in elk geval immaterieel moeten lonen het keurmerk van de NVR te mogen dragen. Ook dát is een voorrecht dat verdiend, dat verworven moet worden. Dan is de cirkel rond: zo’n kwaliteitskeurmerk is immers alleen van waarde als daaraan door individuele beroepsgenoten geen afbreuk wordt gedaan.
Ik zou scherper willen stellen: louter lidmaatschap van een beroepsvereniging schept geen beroepseer. Om van een beroep te kunnen spreken zal sprake moeten zijn van samenhangende en herkenbare beroepskenmerken. Meer nog, er moet sprake zijn van een breed gedragen gevoel: ‘zó doen wij dat als rentmeesters’. Wat ik interessant vind aan uw beroep, is dat uw vakgenoten zulke diverse professionele achtergronden hebben: de makelaardij, de fiscale wereld, taxateurs, notariaat, enz. Toch moet er iets zijn dat u allen bindt. Waarvan we kunnen zeggen: dát maakt de rentmeester. En liefst ook een goede rentmeester. Beter nog, in lijn met uw Gedragscode, een betamelijk rentmeester. Op dat laatste kom ik zo dadelijk terug.
Binnen de advocatuur heeft men zich eerder ook afgevraagd wat nu eigenlijk de wezenlijke kenmerken zijn van het beroep. Er is natuurlijk een Advocatenwet, maar daarin staat niet wat een advocaat is of wat een advocaat doet. Om daar toch invulling aan te geven zijn in 2015 vijf kernwaarden in de wet opgenomen. De kernwaarden dienen als een toetsingskader voor de beroepsuitoefening door advocaten en voor de beroepsregulering. En ook voor de tuchtrechter. Deze kernwaarden verbinden alle advocaten, op welk rechtsgebied ze ook werkzaam zijn en markeren de essentie van de beroepsuitoefening. Nu zegt u misschien: in 2015 pas in de wet? Dat klopt, maar het ging slechts om een codificatie van wat eigenlijk altijd al werd ervaren als de gemeenschappelijke basis van het beroep.
Als ik dat concept van de kernwaarden spiegel aan uw Gedragscode, dan springen deskundigheid, integriteit en onafhankelijkheid direct in het oog. Maar ik zou er dan ook dienstbaarheid en duurzaamheid aan toe willen voegen. Dat laatste als uiting van liefde voor het landelijk gebied, voor behoud en beheer van natuur en landschap. Dienstbaar ook aan het maatschappelijk belang van de wereld waarin wij, in dit betrekkelijk kleine land, leven.
Zouden dat uw kernwaarden zijn, dan is het ook eenvoudiger om de maatman (m/v) te zien van de goede, de betamelijke rentmeester. De rentmeester die zijn of haar handelen afstemt op die gezamenlijke waarden. In het belang dus van de ‘strenge innerlijke discipline’ van De Brauw, waarmee ik mijn rede begon. In dan verband spreken we dan over de aspiratieve moraal. Die staat in de beroepsethiek tegenover de ‘morality of duty’. Dat is het handelen vanuit het startpunt van de ethische ondergrens. Dan gaat het om de vraag: wat moet ik doen om anderen niet te schaden en de maatschappij ordelijk te houden? Het zijn de verkeersregels en de strafbepalingen, die we over het algemeen naleven omdat de consequentie (bestraffing) anders in ons nadeel kan uitpakken.
Niet mikken op een zesje
De aspiratieve moraal vraagt meer van de professional. Daarmee wordt de Gedragscode in een positieve sleutel gezet, met een sterke maatschappelijke oriëntatie. Dat brengt mee dat de individuele rentmeester niet alleen ter wille van zichzelf - of zijn cliënt - maar ook ten behoeve van het aanzien en de kwaliteit van de beroepsgroep betamelijkheid nastreeft. Niet mikken op een zesje, om bij de tuchtrechter niet door het ijs te zakken, maar in elk geval streven naar een tien. Om vervolgens, rekening houdend met de menselijke tekortkomingen, op een nette acht uit te komen.
En gaat het eventueel mis met die innerlijke discipline, dan - zo gaf De Brauw al aan - zal discipline van buiten haar vervangen. Op dat moment komt de Rentmeesterskamer in beeld. Toetsbaarheid en verantwoordelijkheid maken immers ook deel uit van de professionele houding. Tuchtrecht hoort er dus ook bij, en dat is zeker niet een gegeven om vooraf van wakker te liggen. En toch: een beroepsbeoefenaar zal zelden zorgeloos de gang naar de tuchtrechter maken. Ook dat is menselijk. Het gaat immers om een oordeel van uw ‘peers’ over uw handelen als vakgenoot. Het is dus ook goed en van belang dat die beoordeling in handen is gelegd van een onafhankelijk en onpartijdig college.
Want het draait bij een tuchtrechtelijke beoordeling niet alleen om de vraag of het handelen van de individuele vakgenoot ondermaats is geweest. De tuchtrechter markeert ook de norm, laat zien wat binnen de grenzen ligt van een betamelijke beroepsuitoefening. En wanneer die grens is overschreden. Ook dat schept duidelijkheid.
Wellicht voelt dat voor de betrokkene niet zo, maar tuchtrecht is ook een voorrecht. Het draagt bij aan het vertrouwen dat buitenstaanders mogen hebben in de beroepsgroep. Dat is waardevol. Het versterkt het kwaliteitskeurmerk.
Het is bijzonder dat uw beroepsgroep dit jaar het eeuwfeest van de Rentmeesterskamer kan vieren. Niet veel beroepen buiten het wettelijk gereguleerde domein kunnen dat zeggen. Koester dat vooral. Als betrokken buitenstaander mag ik u en de NVR daarmee van harte en welgemeend feliciteren.
Dank voor uw aandacht!